Nowy rozdział w badaniach kosmosu - Nagroda Nobla 2026 w dziedzinie fizyki

6 października poznaliśmy laureata tegorocznej Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki. Królewska Szwedzka Akademia Nauk nagrodziła Francisa Halzena z University of Wisconsin-Madison w USA.

Na czym polega odkrycie naukowca i co nowego wnosi do nauki? O komentarz poprosiliśmy eksperta w dziedzinie fizyki: prof. dr hab. Małgorzatę Makowską-Janusik z Instytutu Fizyki Wydziału Nauk Ścisłych, Przyrodniczych i Technicznych UJD:

"W 2026 roku Nagrodę Nobla z fizyki otrzymał Francis Halzen za stworzenie i rozwój detektora neutrin IceCube na Antarktydzie. Jest to ogromne obserwatorium umieszczone około dwóch kilometrów pod powierzchnią lodu, które pozwala wykrywać bardzo rzadkie cząstki zwane neutrinami.

Neutrina to jedne z najbardziej niezwykłych cząstek we Wszechświecie. Mają bardzo małą masę, nie posiadają ładunku elektrycznego i niezwykle słabo oddziałują z materią. Dzięki temu mogą przebywać ogromne odległości, przenikając przez gwiazdy, planety, a nawet całe galaktyki. Neutrina o bardzo wysokich energiach powstają podczas najbardziej gwałtownych procesów zachodzących we Wszechświecie, prawdopodobnie w pobliżu supermasywnych czarnych dziur i innych ekstremalnych obiektów kosmicznych. Ponieważ nie są odchylane przez pola magnetyczne, mogą wskazać naukowcom kierunek, z którego pochodzą. Dzięki temu możliwe jest badanie kosmosu, a więc prowadzenie obserwacji nie za pomocą światła, lecz za pomocą cząstek elementarnych. W obserwatorium IceCube neutrina są wykrywane, gdy zderzają się z atomami lodu. Powstające wówczas szybko poruszające się cząstki emitują charakterystyczne niebieskawe światło, zwane promieniowaniem Czerenkowa, które jest rejestrowane przez tysiące detektorów ukrytych w lodzie.

Odkrycie wysokoenergetycznych neutrin otworzyło nowy rozdział w badaniach kosmosu. Dzięki nim naukowcy mogą poznawać zjawiska niedostępne dla tradycyjnych teleskopów i lepiej zrozumieć procesy zachodzące w pobliżu czarnych dziur."

--------------------------------------------------------------------------

Życiorys naukowy prof. dr hab. M. Makowskiej-Janusik:

Profesor Małgorzata Makowska-Janusik pracuje na Uniwersytecie Jana Długosza w Częstochowie od 1993 roku. W ramach staży naukowych typu post-doc pracowała również na Uniwersytecie w Le Mans (Francja) oraz w National Hellenic Foundation w Atenach (Grecja). Jako profesor wizytujący pracowała we Francji, Niemczech, Słowacji. Działalność naukową łączy z pracą dydaktyczną jako nauczyciel akademicki, a także z pełnieniem funkcji administracyjnych. Zajmowała między innymi stanowisko dziekana Wydziału Nauk Ścisłych, Przyrodniczych i Technicznych, a obecnie pełni funkcję Pełnomocnika rektora ds. rozwoju naukowego uczelni.

W 1999 roku otrzymała nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. W latach 2013–2026 dziesięciokrotnie została laureatką nagrody rektora UJD I stopnia za osiągnięcia naukowe. W 2002 roku odbyła staż naukowy w ramach stypendium Marie Curie, realizowanego w ramach projektu HP MD-CT-2001-00091. 

Była promotorem pięciu rozpraw doktorskich w dziedzinie nauk fizycznych oraz kierowała ośmioma projektami badawczymi, w tym finansowanymi przez Narodowe Centrum Nauki. Pełniła również funkcję eksperta i recenzenta licznych wniosków badawczych na szczeblu Unii Europejskiej. Jest autorką ponad 120 publikacji naukowych, czterech rozdziałów w książkach oraz jednej monografii.

Jej badania koncentrują się na opracowywaniu metod przewidywania właściwości elektronowych nanostruktur, układów hybrydowych i materiałów kompozytowych z wykorzystaniem modelowania komputerowego oraz narzędzi chemii kwantowej. Bada mechanizmy transferu ładunku w materiałach hybrydowych na bazie półprzewodników, przeznaczonych do zastosowań związanych ze zjawiskami fotoindukowanymi.